Stofluizen (Psocoptera)

Orde: Psocodea (stofluizen en echte luizen)
Onderorde: Psocoptera (stofluizen)
Familie: o.a. Liposcelididae, Psyllipsocidae, Psocidae, Trogiidae
Genus: o.a. Dorypteryx, Ectopsocus, Lepinotus, Liposcelis

De naam “stofluizen” is enigszins verwarrend, aangezien deze insecten niets met luizen te maken hebben en evenmin iets met stof. Ze komen vaak juist voor in vochtige omgevingen: daar waar de luchtvochtigheid te hoog is of waar sprake is van vochtproblemen in de bouwconstructie.

Uiterlijk

Stofluizen zijn kleine insecten tot maximaal 4 mm lang. Hun kleur is wit, grijs of donkerbruin. De eieren zijn tot 0,5 mm lang en ovaalvormig. Sommige soorten zijn gevleugeld, andere beschikken slechts over vleugelstompjes of hebben in het geheel geen vleugels. Veel soorten komen algemeen voor, zoals de op de omslagfoto afgebeelde exemplaren uit het genus Liposcelis.

Stofluizen kunnen zich snel verplaatsen, veelal op een schoksgewijze manier.

Links: een stofluis met vleugelstompjes uit het genus Lepinotus, rechts: een gevleugelde stofluis uit het genus Dorypteryx.

Ontwikkeling

Stofluizen ondergaan een onvolledige gedaanteverwisseling; dat wil zeggen dat de ontwikkeling 3 stadia kent: ei–nimf–adult. Jonge nimfen lijken op een miniatuurversie van het volwassen insect.

De ontwikkelingsduur van ei tot volwassen stofluis is afhankelijk van de temperatuur en vochtigheid en kan per soort sterk verschillen. Onder optimale omstandigheden kan de ontwikkeling binnen een maand voltooid zijn.

Veel stofluissoorten kunnen zich maagdelijk (parthenogenetisch) voortplanten: uitsluitend via vrouwtjes, zonder mannetjes. Ieder vrouwtje kan wel 100 eitjes leggen, waardoor stofluizen zich plaatselijk zeer snel kunnen vermeerderen.

Volwassen stofluizen leven maximaal 6 tot 9 maanden. Temperaturen boven de 32°C zijn meestal dodelijk.

Leefwijze

Stofluizen komen vooral voor op donkere, vochtige plaatsen, met een voorkeur voor 75% relatieve luchtvochtigheid en een optimale temperatuur van 20-25°C. Ze vestigen zich graag op locaties waar weinig luchtcirculatie is, zoals achter plinten, in kasten, onder parket of laminaat, achter gipswanden of in installatieschachten. Zichtbaar worden ze meestal pas bij uitgangen van die ruimtes, bijvoorbeeld langs wandcontactdozen, plinten, kozijnen en behangranden.

De aanwezigheid van stofluizen in gebouwen wijst vrijwel altijd op een vochtige ruimte of omgeving. Stofluizen leven namelijk van schimmels, die zich ontwikkelen op materiaal dat in vochtige toestand opgeslagen is, of in ruimten die vochtig zijn. Ook in goederen die verpakt zijn in vochtige papieren of juten balen, kan men ze aantreffen.

Soms verschijnen ze in grote aantallen in vochtige woningen, pakhuizen of boerderijen. Daarnaast kunnen ze worden aangetroffen in voedingsmiddelen, zoals meel, graan en andere zetmeelhoudende producten (waaronder bepaalde lijmsoorten die gebruikt worden bij het inbinden van boeken).

Oude vogelnesten kunnen eveneens veel stofluizen bevatten. Daarnaast komen stofluizen vaak voor in herbaria, insectenverzamelingen, tussen vochtig papier, in oude boeken en in vochtige vullingen van matrassen en kussens. Biezen matten en andere vloerbedekking van plantaardige herkomst vormen plaatsen waar vaak stofluizen gesignaleerd worden.

De soorten die buiten leven, voeden zich met stuifmeelkorrels, met algen op boomschors of afgevallen takken en boomstronken, en met hele kleine zwammen op bladeren.

Schade

De aanwezigheid van enkele stofluizen in een vertrek (van een woning of bedrijfsgebouw) of in opgeslagen producten, kan geen kwaad. Zij vormen geen gevaar voor de gezondheid.

Stofluizen die in grote aantallen voorkomen kunnen enige materiële schade aanrichten, maar zijn vooral een indicator van een verhoogde luchtvochtigheid, de aanwezigheid van bouwvocht en/of schimmels, koudebruggen en andere bouwfysische gebreken, of onvoldoende ventilatie of droging.

Wering en preventie

Een regelmatige controle van opgeslagen voedingsmiddelen is bij langdurige opslag gewenst, zeker in verwarmde ruimten en tijdens de zomer. Houd bij voorkeur een zo kort mogelijke opslag aan.

Nieuwe voorraden bij binnenkomst controleren op aanwezigheid van stofluizen. Oude voorraden eerst opgebruiken. Aangetaste voorraden snel verwerken of vernietigen. Na verwijdering van bronnen moet de keuken, opslagruimte of provisiekast geheel en grondig worden schoongemaakt inclusief de hoeken, naden en kieren.

Berg niet-aangetaste en nieuwe voorraden op in goed afgesloten voedselopbergers, zoals kunststof bakken of glazen potten.

Bestrijding

Toepassing van bestrijdingsmiddelen heeft weinig zin. Een blijvende oplossing wordt alleen verkregen door de relatieve luchtvochtigheid voorgoed te verlagen en voor voldoende ventilatie te zorgen in ruimten met stofluizen. Gebruik hiervoor bijvoorbeeld een luchtontvochtiger. In nieuwbouw of na renovatie is het vaak noodzakelijk om bouwvocht actief af te voeren in plaats van af te wachten. Ook is het van belang om eventuele bouwkundige gebreken te herstellen.

Ruim daarnaast het materiaal op waarin de schimmels voorkomen en droog de ruimte. Dit kan door flink te luchten bij droog weer of door de ruimte droog te stoken.

Voorbeelden

• Pas gebouwde huizen hebben vaak een betonnen vloer die nog niet door en door droog is. Soms is een stagnerende ventilatie van de kruipruimte en/of de spouwmuur de oorzaak. Soms ligt het aan het optrekkende vocht in de buitenmuur of aan de condensatie van waterdamp op de muur. In dergelijke gevallen is een deskundig bouwtechnisch (herstel)advies nodig.
• Niet-afgewerkt spaanplaat in keukenblokken of in kasten, m.n. de zijkanten van werkbladen en de onderkant van de kasten. Door het schoonmaken met water neemt niet afgewerkt spaanplaat vocht op. Hierdoor ontstaat schimmelgroei. Goed drogen, bijv. met een heteluchtkachel of een föhn, en daarna afdichten met daartoe geëigend materiaal zal dit probleem oplossen.
• Vochtige pallets waarop veel stofluizen voorkomen, kunnen door verhitting tot ca. 50°C gedurende tenminste een half uur, gedroogd worden. De aanwezige stofluizen worden dan gedood. Te oude pallets kunnen beter worden afgevoerd.
• Soms signaleren wij veel stofluizen in een (nieuwe) rieten dakbedekking. Dit is tijdelijk. Bij een goede ventilatie zal zich hier een natuurlijk evenwicht herstellen tussen enerzijds de stofluizen, en anderzijds de roofinsecten en -mijten voor wie stofluizen een lekker maal vormen.

Advies

Mocht de wering- en bestrijdingsmaatregelen, uitgevoerd aan de hand van deze informatie, onvoldoende resultaat opleveren, neem dan contact op met het Kennis- en Adviescentrum Dierplagen (KAD).